ετυμολογία, μυθολογία και φιλοσοφία σε μικρούς και μεγάλους.....

Βλέποντας την Ελένη - Ωρείθυια Κουλιζάκη να διδάσκει ετυμολογία, μυθολογία και φιλοσοφία σε μικρούς και μεγάλους στο βιβλιοπωλείο Αιγηίς στον Πειραιά, σκέφτεσαι πόσο συναρπαστική υπόθεση είναι η περιπέτεια της γνώσης. Μια νέα κοπέλα, γεμάτη ενθουσιασμό, χιούμορ, με έμφυτη μεταδοτικότητα και ένα ολόφωτο χαμόγελο, κινείται μέσα στην αίθουσα «ζωγραφίζοντας» λέξεις στον πίνακα. Αν στην πικρή πατρίδα μας οι ιθύνοντες διέθεταν στοιχειώδη πατριωτισμό και οι ιδιοκτήτες των ΜΜΕ είχαν έστω ίχνη αισθητικής, η κυρία Κουλιζάκη θα είχε επηρεάσει το εκπαιδευτικό σύστημα και θα λειτουργούσε ως πολλαπλασιαστής γνώσης στην τηλεόραση. Η συνέντευξη που ακολουθεί έγινε με αφορμή του βιβλίου της «Ετυμολογία με κάρτες», ένα ετυμολογικό βιβλίο για παιδιά 5-12 ετών που φιλοδοξεί να «περάσει» στις τρυφερές ηλικίες το πιο αισιόδοξο μήνυμα του κόσμου: αυτό που φέρει η ελληνική γλώσσα...

Πώς σας ήρθε η ιδέα να εκδώσετε αυτό το έργο; Είναι σε θέση τόσο μικρές ηλικίες να ασχοληθούν με την ετυμολογία και τα αρχαία ελληνικά;
- Οταν ανακάλυψα τη μαγεία της αλήθειας των λέξεων, δηλαδή την ετυμολογία, ήμουν ήδη ενήλικη. Σχεδόν θύμωσα που δεν είχα την ευκαιρία να γνωρίζω όλον αυτόν τον πλούτο της γλώσσης μας από μικρή ηλικία, καθώς ουδείς μάς τον διδάσκει. Σκέφτηκα, λοιπόν, πως θα έπρεπε να βάλω το λιθαράκι μου για τα παιδιά μας, ώστε να έχουν την ευκαιρία για περισσότερες επιλογές από όσες είχαμε εμείς. Οι ηλικίες 5-12 ετών όχι απλά δεν έχουν δυσκολία στην εκμάθηση της ετυμολογίας, αλλά απεναντίας είναι οι ιδανικές ηλικίες για να έρθουν τα παιδιά σε μια πρώτη επαφή με τις ρίζες της γλώσσης και μέσω της ετυμολογίας να θέσουν τις ιδανικές βάσεις για σωστή ορθογραφία, αλλά και παραγωγή και σύνθεση λέξεων. Το βιβλίο προσεγγίζει τη γνώση μέσω δημιουργικών δραστηριοτήτων, όπως η ζωγραφική, η χαρτοκοπτική και το παιχνίδι με κάρτες και με αυτόν τον τρόπο καθίσταται ψυχαγωγικό για τα παιδιά· μαθαίνουν παίζοντας. Ακράδαντη πεποίθησή μου είναι ότι στην εκμάθηση της γλώσσης σε πρώτο στάδιο θα έπρεπε να διδάσκεται μόνο η ετυμολογία και να ακολουθεί αργότερα η διδασκαλία της γραμματικής και του συντακτικού. Δεν αντιπροσωπεύει την πραγματικότητα η φράση «μαθαίνω αρχαία», καθώς η ετυμολογία απαντάται στο σήμερα και η ελληνική γλώσσα είναι μία και ενιαία.

Θεωρείτε την αρχαία ελληνική «νεκρή γλώσσα», όπως έχει αναφέρει η Μαρία Ρεπούση;
Στην αντίληψή μου δεν διαχωρίζεται η «αρχαία» ελληνική από τη «νέα» ελληνική γλώσσα. Οι ρίζες των λέξεων που χρησιμοποιούμε είναι οι ίδιες, η χρήση της δασείας διασώζεται στις σύνθετες λέξεις και χρησιμοποιούμε ακόμη τη δοτική πτώση. Αρα, διαπιστώνουμε ότι πρόκειται για την αδιάκοπη συνέχεια μιας γλώσσας που τροποποιήθηκε μεν, αλλά παραμένει η ίδια δε. Αν δεν διδαχθούμε όσα προανέφερα, χάνουμε τη συνέχειά της και δεν μαθαίνουμε ποτέ πώς ο «ἄρτος» έγινε «ψωμί», γιατί λέμε «καθορίζω» και όχι «κατορίζω» και πώς προκύπτει η φράση «πλήρωσα τοις μετρητοίς». Επομένως, δηλώσεις όπως αυτές της κυρίας Ρεπούση είναι τουλάχιστον αστείες, αν όχι εξοργιστικές, και μας υποψιάζουν για την άγνοιά της.

Διδάσκετε ετυμολογία, φιλοσοφία και μυθολογία σε μικρά παιδιά. Πώς τους φαίνεται η επαφή με την πνευματική κληρονομιά μας; Βοηθούνται έτσι στα σχολικά μαθήματά τους ή τους προκαλείται σύγχυση λόγω δυσκολίας αφομοίωσης των αρχαίων;
Είμαι το λιγότερο συγκλονισμένη και έκπληκτη από την αγάπη και τον ενθουσιασμό που δείχνουν τα παιδιά προς την ελληνική γλώσσα... Δεν περίμενα ποτέ όταν ξεκίνησα να διδάσκω ότι θα έφτανε κάποτε η στιγμή που θα μου δήλωναν θλιμμένα «γιατί μας πήραν τους τόνους, που είναι τα σημάδια της μουσικής της γλώσσας μας;» ή «γιατί άλλαξαν τα αρχαία, που είναι τα σωστά ελληνικά;» ή ότι θα εντόπιζαν με χαρακτηριστική ευκολία την ετυμολογία σύνθετων λέξεων, που έχουν όμως αρχαία ρίζα, ή ότι θα μου όριζαν μόνα τους «τί εστί “αρετή”», μέσω της σωκρατικής μαιευτικής μεθόδου. Είμαι απερίγραπτα υπερήφανη κάθε φορά που διαπιστώνω ότι πραγματοποιούν την υπέρβαση και μου ανακοινώνουν όλο χαρά πως διαπρέπουν στο μάθημα της Γλώσσας και της Ιστορίας στο σχολείο τους και δεν σας κρύβω πως δεν είναι λίγες οι φορές που συμπληρώνουν ή διορθώνουν ακόμη και τους δασκάλους τους!


«Αυτή είναι η πραγματική σανίδα σωτηρίας του τόπου μας»

Κατά τη γνώμη σας, ποιο είναι το βασικό πρόβλημα της κρατικά παρεχόμενης εκπαίδευσης;
Η εκπαίδευση που παρέχει το κράτος είναι ακριβώς αυτό που λέει η λέξη... εκπαίδευση - και όχι παιδεία. Οπως ακριβώς εκπαιδεύεται ένας σκύλος, για παράδειγμα, τα παιδιά εκπαιδεύονται να ψιττακίζουν στον στίβο της βαθμοθηρίας. Θεωρώ ότι δεν προάγεται η κριτική σκέψη και -στην εκμάθηση της Γλώσσας και της Ιστορίας συγκεκριμένα- δεν προβάλλεται η αδιάλειπτη συνέχειά τους. Η ετυμολογία, κατά τη γνώμη μου, θα έπρεπε να διδάσκεται από τις πρώτες τάξεις του δημοτικού σχολείου. Επίσης, έχω εντοπίσει δυστυχώς παραλείψεις και λάθη στα σχολικά βιβλία.

Σε τι μπορεί να βοηθηθεί ένας άνθρωπος, που αντιμετωπίζει πρόβλημα επιβίωσης, αν μάθει την ετυμολογία των λέξεων και εντρυφήσει στην αρχαία ελληνική γραμματεία; Μήπως πρόκειται περί «πολυτέλειας» να αφιερώνεις πολύτιμο χρόνο στο παρελθόν;
Εδώ ας μου επιτραπεί να απαντήσω με μια ερώτηση: αξίζει το ζῆν όταν δεν είναι εὖ ζῆν..; Μια ζωή όπου έχουμε λύσει το βιοποριστικό μας ζήτημα αλλά δεν είναι έμπλεη ιδανικών είναι μια ζωή που αξίζει να τη ζεις; Ο άνθρωπος που έχει επαφή με τις ρίζες του και αξίες στη ζωή του πάντα θα βρίσκει τη διέξοδο από την οποιαδήποτε κρίση και θα μεταμορφώνεται σε Ηρακλή, Οδυσσέα ή Ιάσονα που μετά την πραγματοποίηση των άθλων του θα δικαιώνεται και θα μετατρέπεται σε ήρωα. Η αρχαία ελληνική γραμματεία είναι η πραγματική σανίδα σωτηρίας μας και αλίμονο στον άνθρωπο που δεν ανατρέχει στη σοφία των προγόνων μας και τη σοφία της γλώσσης μας...

Ποια είναι η μεγαλύτερη φιλοδοξία σας από το επάγγελμά σας;
Αν γνώριζαν τη σπουδαιότητα της γλώσσης μας όλοι οι Ελληνες, αν την προστάτευαν και ήταν υπερήφανοι για αυτήν, όπως ήταν άλλοτε, θα ήμουν ο πιο ευτυχισμένος άνθρωπος στον κόσμο. Επίσης, ζω για να δω τους μαθητές μου να με ξεπερνάνε. Αν δεν έρθει η στιγμή που θα με ξεπεράσουν, θα γνωρίζουν ακόμη περισσότερα από εμένα και θα είναι ακόμη πιο ηθικοί άνθρωποι, θα έχω αποτύχει ως διδάσκαλος.


Φανατική με την ΑΕΚ της προσφυγιάς

Δηλώνετε ευθαρσώς τη φανατική προσήλωσή σας στην ΑΕΚ. Τι συμβολίζει για εσάς αυτή η ομάδα;
Βασικός άξονας της ζωής μου είναι οι αξίες: της πατρίδος, της ελευθερίας, του αυτοκαθορισμού... Στην ομάδα της ΑΕΚ αντικατοπτρίζονται, για εμένα, αυτές οι αξίες, καθώς αντιπροσωπεύει την προσφυγιά, τον Ελληνισμό που δεν παραδίδεται αλλά συνεχώς μάχεται, τον αετό που, αν και λαβώνεται, ξανασηκώνεται και ίπταται στους αιθέρες αγέρωχος. Ολα έχουν δύο όψεις, όπως μας δίδαξε ο παππούς Ηράκλειτος, έτσι και το ποδόσφαιρο δεν είναι μόνο χρήματα και εκτόνωση, αλλά και μια μικρογραφία της ζωής, άρα φιλοσοφία.

Μια ευχή για την Ελλάδα;
Η Ελλάς δεν χρειάζεται ευχές, η Ελλάς είναι ιδέα. Και για να το συνδέσω με την προηγούμενη ερώτηση, «αἱ ἰδέαι οὐκ ἀποθνήσκουν!»
πηγη

Ετυμολογία εναντίον ινδοευρωπαιικο-σανσκριτικο-φοινικικολατρών

Η συγγραφή του ετυμολογικού αυτού λεξικού βασίστηκε σ’ ένα κυρίως δόγμα. Το δόγμα αυτό υποστηρίζει ότι η ελληνική γλώσσα δεν δόθηκε στους ανθρώπους της από κάποιον θεό ή άνθρωπο ή μέγα νομοθέτη ή εξωγήινο, αλλά είναι γέννημα θρέμμα των ανθρώπων που έζησαν στον συγκεκριμένο τόπο, οι οποίοι επί εκατομμύρια χρόνια την διαμόρφωσαν, ζυμώνοντας και πλάθοντας τους φθόγγους, τους οποίους εκφωνούσαν οι ίδιοι λόγω αισθημάτων ή συναισθημάτων τους, με τους ήχους που άκουγαν από τα στοιχεία της φύσης, τα ζώα και τα εργαλεία τους.
Είναι δε ολοφάνερο ότι κάποτε, πριν τον Όμηρο, κάποιες γενιές Ελλήνων, με τάξη, λογική και καλλιτεχνική έφεση, διαμόρφωσαν το λογοτεχνικό αυτό εργαλείο που λέγεται ελληνική γλώσσα.

Και ενώ οι γραμματικοί, φιλόλογοι και ερευνητές τακτοποίησαν αρκούντως τα δομικά της θέματα, στα ζητήματα της ετυμολογίας δεν πέτυχαν ανάλογες επιδόσεις. Αντιθέτως κατάφεραν να τα περιπλέξουν και να τα συσκοτίσουν σε αξιοπερίεργο βαθμό.
Το θέμα ξεκίνησε να το ανασκάπτει πρώτος ο Πλάτων στον διάλογό του «Κρατύλος» ή «Περί ονομάτων ορθότητος λογικός». Οι ανερμάτιστες και αβάσιμες απόψεις οι οποίες διατυπώνονται εκεί, όπως του Ερμογένη ότι «όποιο όνομα δώσει κανείς σε κάποιο πρόσωπο ή πράγμα είναι το ορθό», ή του Κρατύλου ότι «κάποια ανώτερη δύναμη έδωσε στα πράγματα τα ονόματα», στιγμάτισαν ανεξίτηλα την επιστήμη της ετυμολογίας.

Ο Ελβετός γλωσσολόγος Saussure, ο οποίος θεωρείται θεμελιωτής(;) της σύγχρονης γλωσσολογίας, αναμασώντας την άποψη του Ερμογένη, υποστηρίζει ότι «η σχέση μεταξύ του ονόματος και του πράγματος (σημαίνοντος και σημαινομένου) είναι αυθαίρετη».

Τέλος η ιστορία αυτή έγινε «μαλλιά κουβάρια» με την είσοδο στο προσκήνιο της εντελώς αβάσιμης, αστήρικτης και μετέωρης θεωρίας περί Ινδοευρωπαϊκής γλώσσας, όταν ουδείς γνωρίζει το παραμικρό περί ινδοευρωπαϊκής φυλής ή ανάλογου λαού. Το πυροτέχνημα αυτό, εκτόξευσε ο Άγγλος δικαστής και ανατολιστής Ουίλλιαμ Τζωνς το 1784.
Ο Η. Λ. Τσατσόμοιρος στην εισαγωγή του βιβλίου του «Ιστορία γενέσεως της ελληνικής γλώσσας», εκδ. «Δαυλός», νομίζουμε ότι ξεκαθάρισε αρκετά το θολό αυτό τοπίο.

Το ανά χείρας λεξικό ομαδοποιεί ολόκληρη την ελληνική γλώσσα σε 15 περίπου αρχικές ρίζες, οι οποίες προέρχονται είτε από ανθρώπινα φωνήματα ή κραυγές, είτε από ήχους των εργαλείων του ή ήχους των στοιχείων της φύσης.


Κυρίως η γλώσσα ξεκινά την πορεία της από το νεογέννητο βρέφος. Γεγονός το οποίο ευτυχώς μπορεί να παρατηρήσει κανείς οπουδήποτε και οποτεδήποτε. Είναι δε άξιον απορίας πώς η επιστήμη της γλωσσολογίας παρέλειψε να μελετήσει, με την δέουσα προσοχή, το σημαντικότατο αυτό δρώμενο, που συμβαίνει συνεχώς γύρω μας.

Μόλις το βρέφος εξέλθει από τον κόλπο της μητέρας του ξεφωνίζει ένα ατελείωτο αααα..., το οποίο εκφέρει χωρίς καμμιά προσπάθεια. Εάν εξαναγκαζόμασταν να αναγνωρίσουμε μόνο μία ρίζα της οποιασδήποτε γλώσσας, αυτή θα ήταν η ρίζα α-.

Στην ελληνική γλώσσα το α εκφράζει ποικίλα αισθήματα και συναισθήματα όπως, θαυμασμό, έκπληξη, χαρά, θλίψη, απελπισία, απογοήτευση, υποψία, επιβράβευση, τέλος αναμονής κ.ά., με διαφορετική προσωδία σε κάθε περίπτωση. Για τον λόγο αυτόν γράφεται ψιλούμενο ή δασυνόμενο ή περισπώμενο. Αφομοιώνει όλα τα άλλα φωνήεντα, μετατρέπει σε α τα φωνήεντα των προηγούμενων και επόμενων συλλαβών, είναι προθεματικό, ευφωνικό, επιτατικό, αθροιστικό, μεγεθυντικό και στερητικό. Μετέχει στις περισσότερες πρωταρχικές ρίζες: βα-, δα-, μα-, πα-, τα-, φα-, χα-. Η ελληνική γλώσσα το ονόμασε άλφα εκ των άρ-ω, αρ-αρ-ίσκω, αρ-χίζω (τον λόγο), συν την ρίζα φα- (βλ. φημί, φαίνω) η οποία δηλώνει τα του λόγου. Ήταν δηλαδή άρ-φα και για το ευφωνικώτερόν του, έγινε άλφα (ρ>λ).


Το αμέσως επόμενο φώνημα του μικρού παιδιού είναι η συλλαβή μα. Δεν έχει κανείς παρά προφέροντας ένα μακρό ααα… να ανοιγοκλείσει τα χείλη του, για να ακούσει το μα ή κρατώντας τα κλειστά, να ακούσει το μ. Το πρώτο φωνητικό παιχνίδι του παιδιού με τα χείλη του. Από το μαμαμα…., λοιπόν του βρέφους, ονομάσθηκε έτσι η μητέρα του. Ο άνθρωπος που το γέννησε και το θρέφει, γι’ αυτό γράφεται η λέξη μαμμά με δύο μ. Αυτή βρίσκεται μαζί του τον περισσότερο χρόνο. Και επειδή η ίδια το ταΐζει, εξ αυτού προέκυψαν χίλιες δυο λέξεις που σχετίζονται με την τροφή (μαμ), όπως, μα-ζός, μα-στός, μα-σάομαι, μά-γειρος, α-μά-ω, μά-ω, μαι-μά-ομαι. Κατόπιν αφού κορεσθεί, μα-ίεται (=εξετάζει) τα πάντα γύρω του, διότι έχει έμφυτη την τάση να μα-νθάνει.

Μετά τα αα… και μα, το βρέφος προφέρει το παπαπα…. Είναι η προφορά του α αρχομένη με κλειστά τα χείλη και πιεσμένο τον αέρα εντός των πνευμόνων και της στοματικής κοιλότητας. Από το παπαπα…, λοιπόν προέκυψε το πάππας, γι’ αυτό γράφεται με δύο π. Για τους λόγους αυτούς στις περισσότερες γλώσσες του κόσμου παρομοίως, ονομάζονται οι γονείς του παιδιού. Πα όμως ακούγεται και όταν κτυπάμε κάτι, βλ. πα-ίω, πή-ω (α>η), πά-ταγος, πέ-τομαι (α>ε)
.

Η επόμενη συλλαβή που εκφωνεί το παιδί, μετά τις μα και πα, είναι συνήθως η νταντα…, στην οποία συμμετέχει για πρώτη φορά η γλώσσα και καθόλου τα χείλη. Το νήπιο συνεχώς φωνασκεί, ατακτεί και κάνει ζημιές. Τότε η μάμμα το κτυπά ελαφρώς, συνήθως στην παλάμη, λέγοντάς του ντά-ντά. «Τι σου έκανε η μαμά;», «νταντά» απαντά το μωρό. Με τον τρόπο αυτόν λαμβάνει το παιδί (παιδεύω) τα πρώτα διδάγματα (νταντάγματα). Μάλλον για τον λόγο αυτόν έχουμε αναδιπλασιασμό, στον ενικό, του ρήματος διδάσκω (βλ. δά-ω). Η ρίζα τα- (ν-τα) και εκ του ήχου του τύ-πτειν (α>υ) προκύπτει (βλ. πα-τά-σσω, τύπτω, ου-τά-ω) και παράγει εκατοντάδες λέξεις.



Οι αμέσως επόμενες συλλαβές, όπως η κα (ως και εκ του βηχός αναγκαστικώς εκφερόμενη δια του ουρανίσκου) και η λα (αποτέλεσμα κυρίως της χρήσης της γλώσσας) παράγουν χιλιάδες λέξεις, βλ. κακκάζω, κα-λέω, α-κο-ή (α>ο), α-χά (κ>χ), κα-ρτύνω, κα-ί, κά-ω, λά-λη, λά-σκω, λέ-γω (α>ε).


Ήδη, χωρίς μεγάλη δόση υπερβολής, έχουμε καταπιαστεί σχεδόν με το ήμισυ των λέξεων της ελληνικής γλώσσας, τις προερχόμενες από τις ρίζες α-, μα-, πα-, τα-, κα- και λα-. Όλες οι βασικές αυτές ρίζες, προφέρονται φυσικώς από τα νήπια, σχεδόν δίχως καμμιά σοβαρή ακουστική διδασκαλεία. Δεν είναι δυνατόν επομένως να αντέξουν στην κριτική απόψεις περί αυθαίρετης σχέσης μεταξύ σημαίνοντος και σημαινομένου ή περί ανώτερης δύναμης, η οποία έδωσε την γλώσσα στους ανθρώπους, όταν οι απόψεις αυτές εξανεμίζονται και μόνον από την συμπεριφορά του οποιουδήποτε νηπίου. Κι ας μη ξεχνάμε ποτέ ότι το ανθρώπινο γένος έζησε για εκατομμύρια χρόνια σε νοητικώς νηπιακή κατάσταση.



Ο αποπροσανατολισμός της επιστήμης της γλωσσολογίας φέρει όνομα: λέγεται φοινικο-ινδο-ευρωπαϊκο-σανσκριτικός. Τουλάχιστον όσο αφορά στα ζητήματα της ελληνικής γλώσσας.
Ας εξετάσουμε μια περίπτωση: Στο λεξικό Liddell & Scott στη λέξη αλώπηξ διαβάζουμε: «Ο Pott παραβάλλει το σανσκριτικό lopacas, ο εσθίων θνησιμαία. Ο Κούρτιος νομίζει ότι η ομοιότης είναι τυχαία και ταυτίζει το αλώπηξ (του α λαμβανομένου ως προθεματικού ευφωνικού) με τα λιθουανικά lape, lapucus (vulpes). Η λατινική λέξις vulpus δυνατόν να είναι επίσης η αυτή με τας ανωτέρω λέξεις, αν είναι δυνατόν να έχη απολεσθή το u εν τε τη ελληνική και λιθουανική».

Κατ’ αρχάς, η αλεπού δεν είναι πτωματοφάγος αλλά αρπακτικό που τρέφεται κυρίως με αρουραίους, λαγούς, κ.ά.. Και αναρωτιέται κανείς πώς είναι δυνατόν αυτά τα « ιερά τέρατα» της ετυμολογίας, να μη πρόσεξαν και να μη διερεύνησαν την περίπτωση το α να είναι προθεματικό και το υπόλοιπο η λέξη λώπη (= ιμάτιο), αφού και αλωπός λέγεται η αλεπού. Όποιος έχει παρατηρήσει αλεπού χειμώνα καιρό με την εντυπωσιακή γούνα της (οπότε το α είναι επιτατικό) και κατόπιν το καλοκαίρι όταν αποβάλλει το τρίχωμά της και φαίνεται σαν γυμνή, δηλαδή δίχως την λώπη της (οπότε το α είναι στερητικό), αμέσως θα αντιληφθεί τον λόγο για τον οποίο ονομάστηκε αλώπηξ ή αλωπός το ζώο αυτό.


Ένα κομμάτι της εισαγωγής ενός ετυμολογικού λεξικού του:

Βασδέκης Ν. Σταύρος
Μαυροκορδάτου 31
62100 Σέρρες
τηλ. 23210 – 52462

Διατίθεται δωρεάν για όσους ενδιαφέρονται